Są w historii Kościoła takie momenty, w których trzeba na chwilę zatrzymać się nie po to, by reagować emocjonalnie, nie po to, by produkować medialne skróty i powierzchowne komentarze, ale po to, by zadać sobie pytanie absolutnie podstawowe — pytanie, które dotyka samej istoty katolickiej tożsamości: czy sposób, w jaki dziś mówi się o jedności chrześcijan, dialogu między religiami i ekumenizmie, pozostaje w realnej ciągłości z tym, czego Kościół nauczał przez stulecia, czy też przesuwa się w stronę nowej wizji, która coraz słabiej przypomina klasyczne rozumienie misji powierzonej przez Chrystusa Apostołom.
Bo Kościół, jeśli ma pozostać Kościołem, nie może pozwolić sobie na luksus duchowej amnezji. Nie może udawać, że każda epoka zaczyna Objawienie od nowa. Nie może traktować depozytu wiary jak zestawu symboli, które można przestawiać według aktualnej wrażliwości kulturowej. W klasycznym ujęciu katolickiej teologii Chrystus nie jawi się jako inspirujący nauczyciel pozostawiający po sobie luźny ruch duchowy, lecz jako Pan historii, który wybiera Apostołów, ustanawia sakramenty, zapowiada strukturę swojego Kościoła i wydaje polecenie, którego nie da się rozbroić w poetyckiej metaforyce: „Idźcie i nauczajcie wszystkie narody”. Od samego początku było to rozumiane nie jako zaproszenie do religijnej wymiany doświadczeń, lecz jako wezwanie do głoszenia prawdy objawionej, do chrztu, do włączania ludzi w jedną, widzialną wspólnotę wiary, posiadającą określoną doktrynę, kult i hierarchię.
To właśnie dlatego przez całe wieki Kościół mówił o sobie jako o jednym, świętym, powszechnym i apostolskim — nie w sensie poetyckim, lecz realnym i historycznym — jako o wspólnocie, w której przechowywana jest pełnia środków zbawienia, ponieważ to jej Chrystus powierzył sakramenty, władzę nauczania i misję wobec świata. I kiedy dawni papieże używali obrazu arki zbawienia, nie czynili tego z triumfalizmu, lecz z odpowiedzialności: jeśli Bóg w historii wskazał konkretną drogę, to Kościół nie ma prawa tej drogi relatywizować w imię dyplomacji religijnej.
Na tym tle coraz wyraźniej widać napięcie, które przebija się w dzisiejszym języku kościelnym — w dokumentach duszpasterskich, wystąpieniach hierarchów i oficjalnych narracjach o dialogu międzyreligijnym — gdzie coraz rzadziej mówi się o nawróceniu, błędzie doktrynalnym, herezji i powrocie do pełni wiary, a coraz częściej o wzajemnym ubogacaniu, wspólnym pielgrzymowaniu, partnerstwie religii i współpracy humanitarnej. Sama zmiana słownika mogłaby wydawać się niewinna, gdyby nie fakt, że w teologii język niemal zawsze zdradza sposób myślenia.
Zmiana tonu bardzo często zapowiada zmianę treści. A zmiana treści prowadzi do zmiany praktyki. Właśnie dlatego encyklika Mortalium animos Piusa XI — dokument sprzed niemal wieku — brzmi dziś zaskakująco aktualnie, ponieważ papież już w latach dwudziestych XX wieku dostrzegał to, co obecnie stało się powszechną pokusą: marzenie o jedności osiąganej przez kompromis doktrynalny, przez federację wyznań, przez odkładanie na bok tego, co najtrudniejsze w nauczaniu Kościoła.
Pius XI przypominał, że Kościół Chrystusa nie jest ideą do negocjowania ani projektem do aktualizacji według zmiennych mód kulturowych, lecz rzeczywistością ustanowioną przez Boga, a skoro tak — jedność nie polega na tworzeniu nowej struktury ponad istniejącymi wspólnotami, lecz na powrocie do tej jedności, którą Chrystus już dał.
Jedność kupiona kosztem doktryny nie jest triumfem chrześcijaństwa. Jest jego porażką. W tej debacie nie sposób pominąć pamięci o męczennikach epoki Reformacji, o kapłanach i świeckich, którzy oddawali życie za Eucharystię, za sakramentalne kapłaństwo, za jedność z Rzymem, co przypomina, że różnice doktrynalne nie były w historii Kościoła drobiazgami akademickimi, lecz sprawą ostateczną.
Męczeństwo nie jest przypadkiem. Jest świadectwem prawdy. A prawda, za którą się umiera, nie podlega negocjacjom wraz ze zmianą epoki. Współczesne tendencje teologiczne coraz częściej wpisują się w logikę sekularyzacji, w której ciężar chrześcijaństwa przesuwa się z perspektywy nadprzyrodzonej ku doczesnej, z sakramentów ku projektom społecznym, z misji ku etyce, z wezwania do nawrócenia ku współistnieniu.
Tam, gdzie zanika pytanie o prawdę, zanika sens misji. Pozostaje humanitaryzm. Pozostaje religijna kultura. Jednak zanika chrześcijaństwo w swoim klasycznym znaczeniu. Dlatego pytanie o ekumenizm nie jest dziś pytaniem o styl komunikacji. Jest pytaniem o tożsamość. O to, czy Kościół nadal rozumie siebie jako strażnika Objawienia. Czy nadal odważa się głosić Chrystusa jako jedynego Zbawiciela. Czy nadal wierzy, że depozyt wiary nie jest materiałem do negocjacji.
W tle tych rozważań powraca jedno słowo, które przez wieki było znakiem katolickiej wierności: Non possumus — „nie możemy”. Nie możemy zmienić Objawienia. Nie możemy rozbroić dogmatu. Nie możemy sprzedać prawdy za chwilowy spokój. Kościół nie został ustanowiony po to, by być wygodny dla świata. Został ustanowiony po to, by być wierny Temu, który powiedział o sobie: „Ja jestem drogą, prawdą i życiem.”
